Stanisław Gombiński
Biografia
Stanisław Gombiński, także Gąbiński, ps. Jan Mawult, urodzony 17 października 1906 we Włocławku, zmarły 25 sierpnia 1983 w Paryżu, był polskim prawnikiem i urzędnikiem żydowskiego pochodzenia oraz członkiem kierownictwa Żydowskiej Służby Porządkowej w getcie warszawskim.
Syn kupca Bernarda Gombińskiego i Szajndli Dwojry z Warszawskich. W 1923 roku zdał maturę we Włocławku, następnie studiował na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, a po dwóch latach wyjechał do Francji, gdzie kontynuował studia prawnicze na Universytecie w Montpellier. W 1928 roku uzyskał tytuł magistra prawa i licencjat na Wyższej Szkole Nauk Handlowych w Montpellier. W Montpellier prowadził Koło Studentów Polaków oraz Koło France-Pologne. W 1930 roku uzyskał doktorat prawa na Uniwersytecie Jagiellońskim.
W latach 1932–1935 odbywał aplikację przy Sądzie Apelacyjnym w Warszawie. W 1938 roku zdał egzamin adwokacki, nie zdążył jednak zostać wpisany na listy adwokatów i aplikantów radcowskich w związku z decyzją ministra Witolda Grabowskiego o zamknięciu tych list. Podjął pracę jako prawnik-referent w Towarzystwie Osiedli Robotniczych w Warszawie.
Jako ochotnik brał udział w kampanii wrześniowej, został ranny podczas walk w rejonie Garwolina. Następnie pracował dorywczo, m.in. jako korepetytor i pracownik sklepu optycznego, prowadził również poradnię prawną w jednej ze spółdzielni mieszkaniowych w Warszawie. Od marca 1940 roku pracował w warszawskim Judenracie. Po 15 listopada 1940 roku wraz z matką został zmuszony do przeniesienia się do getta warszawskiego, gdzie zamieszkali przy ulicy Elektoralnej 32. Początkowo pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego komitetu domowego, następnie wstąpił do Żydowskiej Służby Porządkowej, gdzie był pracownikiem Działu I Administracyjno-Organizacyjnego. Na początku działalności był członkiem komisji weryfikacyjnej ŻSP. Wiosną 1941 roku został mianowany zastępcą szefa Sekretariatu ŻSP, a po śmierci swojego przełożonego Maksymiliana Schönbacha pełnił funkcję szefa Sekretariatu. Pracował także w Sądzie Dyscyplinarnym Judenratu, odpowiedzialnym za wykroczenia policjantów żydowskich. Według własnych zeznań do ŻSP został skierowany przez radcę Bernarda Zundelewicza. W ŻSP zajmował się wyłącznie sprawami biurowymi, m.in. przesiedleniami Żydów do getta oraz uposażeniem ŻSP. Według wspomnień Stasu Adler a był człowiekiem krystalicznie uczciwym, o dużej odwadze cywilnej. Udzielał się również w konspiracji, zajmował się m.in. kolportażem periodyku RPPS Trybuna Wolności w getcie.
Według powojennych zeznań świadków, Gombiński wykorzystywał swoją pozycję jako funkcjonariusza ŻSP do niesienia pomocy innym Żydom, m.in. podczas wielkiej akcji likwidacyjnej wyprowadzał Żydów z Umschlagplatz i pomagał im w ucieczce na stronę aryjską. Według relacji świadków, osobiście wyniósł z Umschlagplatz na plecach doktor Zylberbartową, uratował również Joannę Sobolewską-Pyz, miał również pomóc Januszowi Korczakowi, gdy został aresztowany na początku akcji. Innych Żydów wyprowadzał z Umschlagplatz w przebraniu lub ukrywał w pobliskich budynkach. Do przeprowadzania uratowanych osób wykorzystywał swoją funkcję oraz kontakty z policją granatową. Podczas akcji likwidacyjnej przechodził także załamanie psychiczne, miał także rozważać samobójstwo.
W styczniu 1943 roku wystąpił z policji i pracował jako robotnik w placówce na Pradze. W lutym 1943 roku ukrywał się po aryjskiej stronie, gdzie używał nazwiska Grabiński. Ukrywał się razem z Ludwikiem Hirszbergiem, któremu pomógł również opracować wspomnienia. Rozpoczął również pisanie własnego pamiętnika, który ukończył w kwietniu 1944 roku. Pamiętnik Gombińskiego składał się z dwóch części: Ale glajcht. Ulice ghetta oraz Czyściec. Władze ghetta, opisujących historię getta oraz instytucje i urzędników. Prawdopodobnie przetrwała kopia pamiętnika wykonana w maszynopisiew Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej; przy jej spisaniu używał pseudonimu Jan Mawult. Wydanie wspomnień planowano w 1946 roku, ukazały się one jedynie we fragmentach w Biuletynie Żydowskiego Instytutu Historycznego w 1967 roku oraz w Pamiętnikach z getta warszawskiego. Fragmentach i regestach w 1993 roku. Pełna edycja wspomnień Gombińskiego została wydana w serii Biblioteka Świadectw Zagłady w opracowaniu Marty Janczewskiej.
Popowstaniu warszawskim trafił do obozów przejściowych w Pruszkowie i Ożarowie. Po śmierci Hirszberga w powstaniu warszawskim, związał się z jego żoną, Różą oraz adoptował ich dzieci. We Francji jego żona używała imienia Stanisława.
Po wojnie toczyły się wobec niego procesy weryfikacyjne przed Sądem Społecznym przy Centralnym Komitecie Żydów w Polsce oraz adwokacką Komisją Weryfikacyjną. W październiku 1948 roku został oczyszczony z zarzutów, a postępowanie umorzono z powodu braku dowodów winy. W tym samym roku przywrócono go również do zawodu adwokata. Około 1949 roku zamieszkał w Łodzi, w 1949 roku wyemigrował do Paryża. We Francji pracował w UNESCO, zajmując się rozdawaniem poczty. Od około 1953 roku pracował jako doradca prawny, pomagając ocalałym z Zagłady kompletować dokumenty w celu uzyskania odszkodowania z Republiki Federalnej Niemiec. Według innych źródeł pracował jako prawnik.
Zmarł 25 sierpnia 1983 roku w szpitalu św. Józefa w Paryżu.