Jan Leder
Biografia
Jan Leder urodził się w 1867 roku we Włocławku w robotniczej rodzinie.
W wieku 12 lat przeniósł się wraz z rodziną do Warszawy, gdzie po ukończeniu czterech klas gimnazjum rozpoczął pracę jako ślusarz i zetknął się z ruchem socjalistycznym.
W 1889 roku był jednym z założycieli Związku Robotników Polskich, obok Marchlewski, Wilkoszewski, Tański, Szapiro, Kulik.
Od początku działalności ZRP Leder był jednym z czołowych działaczy, aktywnie agitował i organizował kasę oporu i strajki w warszawskich fabrykach.
Na początku 1891 roku Leder został wydelegowany do Łodzi, aby założyć tam organizację partyjną. Kilka tygodni później, w lutym 1891 r., dołączył do niego Marchlewski. Wobec niemal całkowitego zaniku zorganizowanego ruchu robotniczego, obaj działacze natychmiast po przybyciu do Łodzi rozwinęli ożywioną działalność organizacyjną. Leder rozpoczął aktywność od zorganizowania robotników fabryki kotłów parowych Stephanusa, zakładając Kasy Oporu i nielegalną biblioteczkę socjalistycznej literatury propagandowej. Wkrótce rozwinął działalność na fabryki Stillera i Bielschowskiego, zatrudniające kilka tysięcy robotników. Będąc robotnikiem, Leder miał możliwość prowadzenia agitacji i naboru do organizacji bez nadmiernego zwracania uwagi fabrykantów i władz. Duże znaczenie w działalności Marchlewskiego i Ledera miał transport i kolportaż nielegalnej literatury agitacyjno-propagandowej. W łódzkich zakładach przemysłowych na dużą skalę zaczęto rozpowszechniać socjalistyczne broszurki, proklamacje i odezwy, w tym „ustawę” (w języku polskim i niemieckim) Kasy Oporu, obejmującej już po kilku miesiącach działalności całą Łódź. Wraz z rozwojem łódzkiej organizacji, za miastem zaczęły się odbywać liczne zgromadzenia robotnicze.
Przed świętem 1 maja 1891 r., obchodzonym w Łodzi po raz pierwszy, ZRP opublikował specjalną broszurę, zawierającą żądania ustanowienia 8-godzinnego dnia pracy i podwyżki płac. Działacze ZRP nie ograniczyli się wyłącznie do jej kolportowania, ale również szeroko omawiali ją na nielegalnych zebraniach robotniczych, czym zajmował się m.in. Leder.
Organizacja łódzka była najsilniejszą z prowincjonalnych organizacji ZRP, o czym świadczy m.in. kilkudniowy strajk 12 tys. robotników w Żyrardowie, który wybuchł 1 maja 1891 r. W swojej działalności jako priorytet traktowała polepszenie bytu materialnego robotników, na dalszym miejscu stawiając kwestię walki politycznej z caratem, we współpracy z rewolucjonistami rosyjskimi. Leder głosił potrzebę zjednoczenia ZRP i II Proletariatu, za czym miała przemawiać udana współpraca obu organizacji w przeprowadzaniu święta pierwszomajowego w 1891 r.
28 października 1891 r. Leder został aresztowany przez policję carską, następnie osadzony w łódzkim więzieniu. W czerwcu 1892 r. przywieziono go do X pawilonu Cytadeli Warszawskiej, gdzie zachorował na gruźlicę. W 1893 r. został zwolniony za kaucją, po czym natychmiast przystąpił do pracy partyjnej. Zmarł 4 sierpnia 1894 r. Pogrzeb Ledera dwa dni później przeobraził się w potężną demonstrację polityczną, w której wzięło udział kilka tysięcy robotników.