Zaginione dzieci: fakty, wsparcie i bezpieczny powrót

Ucieczki dzieci i młodzieży stanowią główną przyczynę zaginięć małoletnich w Polsce. Rocznie odnotowuje się ponad 2000 zgłoszeń dotyczących osób poniżej 17 roku życia, z których większość to ucieczki z domów lub placówek opiekuńczych wywołane konfliktami, przemocą lub problemami emocjonalnymi. Na szczęście ponad 95 procent zaginionych odnajduje się w ciągu pierwszego tygodnia. Wciąż jednak problem ten jest alarmujący, a równie istotnym wyzwaniem pozostaje powrót nastolatka do domu i środowiska rówieśniczego. W rozmowie o tym temacie z Anetą Bańkowską, psycholożką i koordynatorką linii wsparcia Fundacji ITAKA, udział bierze Izabela Pajdała.

W ostatnich latach w mediach często pojawia się hasło bądźmy czujni wobec swoich dzieci. Co to dokładnie oznacza i czy rzeczywiście uważność może zapobiec zaginięciom czy ucieczkom?

- Dzisiejsze czasy stawiają przed rodzicami duże wyzwania, bo nie da się ochronić dziecka przed wszystkim zagrożeniem. Ucieczki bywają wynikiem problemów w domu, lecz bywają też spowodowane zdarzeniami poza domem, w szkole i w relacjach rówieśniczych. Warto, by rodzice podnosili swoje kompetencje i dbali o więź z dzieckiem, by być dla niego wsparciem w każdej sytuacji.

– Co zatem da się zrobić w praktyce? Reakcja, gdy dziecko nam powie, że coś się dzieje, ma ogromne znaczenie. Czasem nastolatek mówi dopiero po pewnym czasie albo ukrywa problem. W takich sytuacjach możliwe jest, że pojawia się trudność w proszeniu o pomoc dorosłych, co bywa wynikiem długoletnich doświadczeń w domu.

- Gdy zaufanie zostało nadwyrężone lub pojawia się przekonanie, że zawiedzie dorosłego, pojawia się odczucie odrzucenia czy bycia nieważnym. Dziecko, które nie ma wsparcia, może myśleć, że trzeba uciekać od trudności. Istotne jest budowanie przekonania, że rodzice stoją po jego stronie i że w trudnych chwilach zawsze mogą liczyć na pomoc. Relacja ta kształtuje się latami, a decyzje w momencie próby mogą mieć wpływ na przyszłe wybory dziecka.

– Jeśli dojdzie do zaginięcia, najważniejsze jest, by dziecko wróciło do domu w całości i zdrowiu. W przypadku starszych nastolatków rodzice często podejrzewają, że to ucieczka, a nie zaginięcie, zwracając uwagę na to, co mogło wpłynąć na decyzję dziecka, i czy monitor domowy ujawniał okoliczności odejścia. Często pojawia się pytanie, czy zgłaszać zaginięcie natychmiast, czy poczekać na powrót. Obawy rodziców przed konsekwencjami dla rodziny to naturalna emocja, lecz zgłoszenie zaginięcia to nie kara, a rodzaj odpowiedzialności i troski o bezpieczeństwo dziecka. Po odnalezieniu warto wyjaśnić, dlaczego podjęto takie a nie inne kroki.

– Uruchamia się wtedy cała procedura, co budzi lęk i niepewność, czy reakcja była odpowiednia. U jednych rodziców pojawia się obawa przed nadmierną ingerencją, u innych – pytanie, czy nie zareagowali zbyt późno. Zgłoszenie zaginięcia bywa sposobem na postawienie granic i podjęcie kolejnych działań, jak na przykład terapii rodzinnej. Źródłem strachu jest także możliwość utraty kontaktu z dzieckiem i konieczność powrotu do normalności po powrocie.

– Czasami rosną obawy przed powrotem do domu, gdy w domu doszło do konfliktu lub gdy dziecku odebrano telefon. Rodzice zastanawiają się, jak zareagować wobec powrotu – czy przesadzać z wyjaśnianiem, czy dać czas na przyzwyczajenie do domu. W rozmowie warto skupić się na tym, co dziecko potrzebuje teraz i jak wspólnie dopomóc w naprawie relacji. W przypadku utrudnionej relacji niekiedy powrót do systemu rodzinnego wymaga wsparcia specjalistów.

– Jak reagować na powrót dziecka do domu? Najważniejsze to okazać szczere, pozytywne zadowolenie, że wróciło całe i zdrowe. Kolejnego dnia warto porozmawiać o wydarzeniach, zapewnić podstawowe potrzeby, dać dziecku czas i przestrzeń, a potem wspólnie omówić, co się stało i jakie kroki podjąć. Warto wyjaśnić, że rodzice martwili się, ale nie skupiać się na karze. Jeśli trzeba, należy podjąć działania naprawcze, a obietnice dotrzymuje się – to buduje zaufanie.

– Czy trzeba pytać dziecko o szczegóły nieobecności? Warto zapytać, czy chce o tym opowiedzieć, bez wywierania presji. Należy skupić się na potrzebach dziecka i wspólnych rozwiązaniach na przyszłość. Obietnice pomocy, takie jak umówienie wizyty u specjalisty, muszą być dotrzymane, bo inaczej tracimy wiarygodność.

– Jak wspierać dziecko w środowisku szkolnym? W rozmowie z nauczycielami i grupą rówieśniczą warto oferować pomoc, pytać, czy można pomóc, i unikać wywierania presji czy żartów z sytuacji. Plotkowanie i stygmatyzowanie nie sprzyjają powrotowi dziecka do równowagi, a w niektórych przypadkach mogą być postrzegane jako próba wyczynu.

– W świecie młodzieży obecnym online zjawiska bullyingu i gnębienia istnieją także w sieci. Negatywne komentarze mogą ranić i wpływać na rodzinę. Rodzice powinni być ostrożni z publikowaniem prywatnych numerów telefonu i wskazywać właściwe źródła pomocy, bo internet bywa bezlitosny i może pogłębić trudności po powrocie dziecka.

– Warto pamiętać, że rodzic nie musi mieć gotowej odpowiedzi na wszystkie pytania. W razie wątpliwości można skorzystać z bezpłatnych linii wsparcia; pomocny bywa numer 116 000 Telefonu w Sprawie Zaginionego Dziecka i Nastolatka. Po powrocie często wystarczy powiedzieć, że trzeba to przemyśleć i porozmawiać ponownie. Wsparcie psychologiczne dla całej rodziny bywa najlepszym sposobem na odbudowę relacji i zapobieganie przyszłym problemom, bo często trudności dziecka to odbicie wyzwań w rodzinie.

– W ostatnich latach obserwujemy, że sprawy zaginięć małych dzieci rozpatrywane są szybciej niż dawniej, a większość takich przypadków kończy się odnalezieniem dziecka żywego i całego. Najczęściej zaginięcia nie mają podłoża kryminalnego. Kampania Zaginione NIE Zapomniane, druga edycja inicjatywy Policji, ma zwrócić uwagę na tę kwestię. W razie potrzeby warto śledzić dodatkowe źródła i korzystać z profesjonalnych numerów pomocowych.

W razie wątpliwości i potrzeby wsparcia, eksperci Fundacji ITAKA i policji podkreślają znaczenie szukania pomocy i nie pozostawiania rodziny samej sobie. Kampania zaginioneNIEzapomniane to także zachęta do korzystania z profesjonalnych źródeł i do otwartości na rozmowę w rodzinie oraz w środowisku szkolnym.